تبلیغات
برنامه ریزی شهری Şehir planı - افزایش تراکم شهر و توسعه پایدار در ایران 2
 
برنامه ریزی شهری Şehir planı
جغرافیا و برنامه ریزی شهری

منتقدان شهر متراکم در حوزه پایداری اقتصادی نیز معتقدند که شهر فشرده قیمت تمام شده مسکن را بدلیل اینکه ساختمانهای بلند هزینه­های بیشتری را طلب می­کند، افزایش می دهد و در ادامه این روند املاک تجاری و هزینه های حمل و نقل  نیز افزایش می یابد. همچنین دولتها و شهرداری ها برای از بین بردن و جبران اثرات افزایش تراکم شهری نظیر آلودگی هوا، ترافیک، کمبود فضاهای عمومی ، پارکینگ و غیره باید متحمل هزینه های زیادی گردند که این هزینه ها را نیز نهایتاً خود شهروندان باید پرداخت نمایند.

اما عمده انتقاداتی که به متراکم سازی ساختمانهای مسکونی میشود در حوزه پایداری اجتماعی قرار می گیرد . انتقاداتی نظیر عدم توجه به فرهنگها، ارزشها و سنت های شهروندان، توجه نکردن به سلیقه ساکنان، عدم تطابق ایرانیان با فرهنگ زندگی در ساختمانهای متراکم، از بین رفتن حریم های محرمیت و از بین رفتن مناظر ، نشانه ها و عناصر محلی و شهری که نقشی هویت بخش برای ساکنان دارد.

«به نظر ایوانز سیستم برنامه ریزی مردم را به زندگی درون شهرهای بزرگ و آپارتمانهای کوچک مجبور میکند و اینجاست که سازندگان مسکن آشکارا از وظیفه خود که همانا برآورده ساختن نیازها و سلائق مصرف کنندگان است قصور می ورزند» (چایلد، 1379 : 55) در این زمینه دکتر تقی زاده در مقاله توسعه پایدار شهر و مسکن اعتقاد دارد که: معمولاً معماران و طراحان شهری با قالب فکری خود و الگو برداری از مدل ها و طرح های بیگانه که معمولاً تناسبی با فرهنگ و سنت های ایرانی اسلامی ندارند، مبادرت به طراحی و ساخت مسکن متراکم برای شهروندان می نمایند بدون اینکه به سلائق و علاقه مندی های افرادی که قصد سکونت در این ساختمانها را دارند، توجهی نمایند. اینگونه مسکن ها صرفاً سرپناهی برای حفاظت انسان از آب، باد، سرما و گرما و تجاوز است در صورتی که در فرهنگ ایرانی خانه به عنوان حرم تلقی می شود و منزل محل نزول و آرامش است و مسکن از سکینه مشتق می شود و مترادفهایی همچون سرا، منزل، دار و خانه دارد که آنها نیز جملگی بر این معنا دلالت می کند (تقی زاده، 1380 : 7و8).

از دیگر انتقاداتی که به ساختمانهای متراکم و بلند مرتبه وارد می شود از بین رفتن مناظر، عناصر و نشانه های شهری و محلی است که نقش تعیین کننده ای در هویت بخشی ساکنان بر عهده دارد در این زمینه «كوین لینچ نظریه پرداز صاحب نام معتقد است، نشانه ها و مناظر و عناصر فیزیكی تشكیل دهنده هر محله ای را، كه در واقع علایم محیطی آن محل محسوب می شود، به واسطه نقش نمادینی كه در ایجاد ارتباط بین ساكنین محل ایفائ می نمایند، می باید یك معیار اجتماعی به شمار آورد. هر چه وضوح و خوانایی این علایم بیشتر بوده و در ارتباط مستقیم تری با عملكردهای جامعه باشند و ریشه در مكان و زمان فعالیت های جاری داشته باشند، ارتباط اجتماعی قوی تری به وجود می آورند.

خصوصیت هویت بخشی نشانه های شهری از سوی دیگر، دربرگیرنده ویژگی های عملكردی مشخصی نیز می باشد از جمله، دسترسی بصری به این نشانه ها منجر به ثبت خاطره آنها در ذهن و در نتیجه كمك به نقش بستن شفاف تر ساختار فضایی شهر در ذهن شهروندان و سهولت رجوع ذهنی مكرر به این نشانه ها در صورت نیاز در هنگام جابه جایی در سطح شهر می گردد. بدیهی است كه هر چه شهر توسعه بیشتری می یابد، ویژگی های فوق بر اهمیت نشانه ها و مناظر پرارزش در رابطه با كیفیت زندگی شهری می افزایند.در تهران طبعا با توجه به عدم اعمال نظارت موثر در این زمینه، موارد نامطلوب بی شماری رخ داده كه وضعیت نابسامانی به لحاظ ساختار بصری- فضایی- كالبدی شهر به وجود آورده است. صرف نظر از مناظر و نشانه های شهری با اهمیت كه دسترسی بصری به آ نها از نقاط گوناگون شهر مسدود گردیده، یكی از قربانیان ساخت و ساز بناهای مرتفع، مهمترین عنصر پرارزش، دلپذیر و نمادین ساختار طبیعی شهر كه به وضوح از ارزش والایی در زمینه مناظر و هویت طبیعی شهر برخوردار است یعنی سلسله كوه های البرز، می باشد كه كیفیت ارزش های بصری آن به طور روزافزونی به واسطه توسعه ناهماهنگ اینگونه ساختمان ها با ابعاد و اشكال گوناگون به شدت خدشه دار گردیده و در حال تنزل است...» (عبدالله خان گرجی، 1382: 8)

 

 

این نظر کاملا جا افتاده است که استانداردهای خاص با ضوابط اجرایی در باره موضوعاتی چون نور خورشد، روشنایی روز، محرمیت، چشم انداز و دسترسی در مقایسه با معیار تراکم ، اساس و پایه قابل اعتمادتری برای کنترل توسعه مسکونی است

به عبارت دیگر، ترویج یک عقیده و تصویر جذاب در صورتی پذیرفته است که با ادراک ساکنان آن مطابقت داشته باشد

در مورد انتقادات مطرح شده باید گفت که: اگرچه بیشتر  این انتقادات به متراکم سازی می گردد صحیح و مورد قبول می باشد اما باید خاطر نشان کر که اکثر مسائلی که مطرح گردید نه مربوط به خود توسعه متراکم ساختمانهای مسکومی بلکه به توسعه متراکم شهر بدون برنامه ریزی و عدم توجه به دیگر ابعاد توسعه شهری نظیر سیستم حمل و نقل عمومی ، معابر و مکانهای عمومی و خدماتی می باشد. به عنوان مثال در شهر های بزرگ ایران توسعه معابر، جاده ها و سیستم حمل و نقل عمومی و بخصوص حمل و نقل ریلی که در شهر­های بزرگ ضروری و اجتناب ناپذیر است بسیار کندتر از توسعه ساختمانهای متراکم انجام گرفته است و یا در بخشی از متراکم سازی هایی که در ایران صورت گرفته است کاربری های مسکونی مجزا از کاربری های دیگر در نظر گرفته می شود . در صورتی که سیاستی که در نظر دارد توسعه نواحی جدید را کاهش دهد و بنابراین از تأثیرات توسعه شهری بر حومه ها، زمینهای سبز و آلودگی هوا  بکاهد، باید تراکم کاربری های مسکونی  و به تبع کاربری های صنعتی و تجاری را به طور همزمان و بصورت هماهنگ افزایش دهد.

در این زمینه هری ریچاردسون در مقاله "شهر های متراکم در کشورهای در حال توسعه" بیان می دارد: «اگرچه تراکم در برخی شهرهای کشورهای در حال توسعه از تراکم شهر های توسعه یافته بیشتر است اما شهرهای کشورهای در حال توسعه بی تردید از پایداری کمتری نسبت به همتایان توسعه یافته خود برخوردارند. به نظر او تراکم زیاد همراه با سیستم حمل و نقل نامناسب، نه تنها به سلامت زیست محیطی و پایداری شهر نمی انجامد، بلکه خود به ناپایداری دامن می­زند. تمامی اینها بدین معناست که شهرهای متراکم کشورهای درحال توسعه ، برنامه ریزی نشده است و نتیجه طراحی از پیش تعیین شده نیست و بر عکس تراکم این شهر ها خود به خود و حتی با بی نظمی بوجود آمده است [موردی که در شهر های ایران و بخصوص شهر تهران به وضوح قابل مشاهده است.] بدین ترتیب ریچاردسون از بستگی شدید تراکم به سایر عوامل یاد می کند و تراکم را به خودی خود ، عامل موثری در پایداری شهر نمی داند . او می نویسد که کیفیت محیط زیست منعکس کننده تمهیدات بسیاری است که ربطی به تراکم ندارد و اضافه می کند که تاثیرات عواملی چون برنامه های فرهنگ ساز در محلات فقیر نشین و کم درآمد می تواند از تراکم مناطق خیلی مهمتر باشد. (         )

به همین علت اغلب این توصیه نیز مطرح می گردد که ایده شهر متراکم بهتر است موازی با سیاستهای تکمیلی دیگر پیگیری شود، مثلاً در مورد سیاستهای حمل و نقل مفهوم آن این است که سیاستگذاری برای کنترل توسعه مسکن وقتی موفق خواهد شد که سیاستهای مذکور با اقداماتی دیگر همچون کنترل پارکینگ ، طرح های پارک/سوار کنترل تقاضای ترافیک و یا سیاستهای دیگر برای اعتلای حمل و نقل عمومی همراه شود و یا مثلاً در نمونه موردی مصرف خانگی انرژی می توان با اعمال استانداردهای سختگیرانه در ساخت و ساز مسکن های جدید استفاده بهینه ای از انرژی به عمل آورد.

از سوی دیگر با توجه تفاوت فرهنگی که میان کشور ایران و کشورهای غربی وجود دارد پس لازم است تا تلاش شود که الگوهای ساخت مسکن متناسب با فرهنگ، معیارها و ارزشهای ایرانی باشند. حتی در این زمینه باید به فرهنگ ها و خرده فرهنگ های متفاوتی که در هر یک از شهرهای ایران وجود دارد نیز توجه نمود. بطور مثال شهرهای مانند اصفهان و مشهد که دارای بافت و فرهنگ مذهبی و سنتی تری نسبت به شهر تهران هستند طراحی و الگوهای متفاوت و خاص خود را طلب می نمایند. در این باره قماشچی می نویسد: « برنامه ریزی برای هدایت و سازماندهی یک توسعه درونزا و پایدار، مستلزم توجه به تغییرات اقتصادی ، محیطی و اجتماعی محل با تکیه بر دانش و حضور مردم بومی در فرایند برنامه ریزی ، تصمیمگیری و اجرا به شمار می­رود. حضور و مشارکت مردمی در توسعه باید از مرحله شناخت محیط و جامعه بومی شروع شده و پس از برنامه ریزی تا آخرین مراحل اجرایی برنامه ادامه یابد» (قماشچی، 1379: 10)

 با انجام تحقیقات اجتماعی می توان ویژگی ها و شاخص های مسکن خصوصی را که جوابگوی خواسته ای مصرف کنندگان هر شهر و منطقه باشد مطالعه و ارزیابی کرد و الگوهای مسکنی را طراحی و اجرا نمود که زمینه بیشتری را برای پایداری شهر به ارمغان آورد.

نکته مهم دیگری که در اینجا باید بدان اشاره کرد این است که یک مجموعه از انتقاداتی که به متراکم سازی ساختمانهای مسکونی وارد می شود مربوط به ساختمانهای بلند مرتبه و برج های مسکونی است و بیشتر مخالفت هایی که با ساختمان سازی متراکم می شود، متوجه اینگونه ساختمانها می باشد. پس چنانچه ساخت و ساز ساختمانهای بلند مرتبه محدود به مناطق خاصی از شهرها گردد و یا در بعضی از شهر ها مانند اصفهان که موجب اختلال در هویت تاریخی شهر و می گردد، به کلی متوقف شود، بسیاری از مسائل بلند مرتبه سازی مرتفع می­گردد. پس به همین دلیل به نظر می­رسد که به جهت رشد و توسعه متراکم شهرهای بزرگ ایران الگوی مناسب برای ساختمانهای متراکم، صرفاً ساختمانهای متراکم  چند طبقه کوتاه مرتبه و می باشد که طبقات آن صرفاً 4 یا 5 طبقه محدود می گردد. چایلد در مقاله "طراحی مسکن ، فرم شهر و توسعه پایدار"  ساختمانهای کتراکم کوتاه مرتبه را اینگونه پیشنهاد می دهد: «پیشنهاد ... تراکم متوسط و یا به عبارت دقیقتر توسعه متراکم با مسکن­های کوتاه مرتبه و خانه سازی خوشه­ای است. این پیشنهاد، گزینه فشرده­ای از حومه­های پراکنده آمریکایی ایست و در همان حال درسهایی را که مطالعات انواع مسکن های متعدد بدست آمده بکار می­بندد و نیز می­آموزد که سلائق و خواسته­های جا افتاده­ای نیز راجع به سیمای بصری و محیطی املاک حومه­ای وجود دارد که باید در طراحی مورد توجه قرار گیرند» (چایلد، 1379: 53).

ساختمانهای کوتاه مرتیه بدلیل اینکه تعداد کمتری از خانوارها را در خود جای می دهد کمتر دچار تفاوتهای فرهنگی زیاد می شوند و خانواده هایی که فرهنگ نزدیکتری به هم دارند می توانند در یک ساختمان مسکونی ساکن شوند.

«در مراکز داخلی شهرها، خانه سازی خوشه ای به مردم این امکان را می دهد که در محیطی آرام و سرسبز با دسترسی به اشتغال شهری به سر ببرند. در حومه های شهری هم ، مسکن خوشه ای-البته اگر الگو به شکل نظم و درستی تکرار شود- باید تراکم کلی را افزایش دهد و حمل و نقل عمومی را اقتصادی تر کند به علاوه مسکن­های خوشه­ای مزایای آپارتمانهای بلند مرتبه را نیز در خود دارند(محرمیت، نظارت بالای خانواده، امکان دسترسی به تسهیلات عمومی) بدون اینکه معایب آنها را داشته باشند (از جمله فاصله از زمین و احساس غربت) توسعه متراکم با مسکن های کوتاه مرتبه بایستی با ساختمانهای با 3 یا حداکثر 4 طبقه محدود شود»(چاید، 1379: 53). علاوه بر این، تعادل بین کاربری های مسکونی  و غیر مسکونی در تراکم های بالا تغییر می کند. مقدار زمین مورد نیاز برای فضای باز، مدارس و دیگر تسهیلات محلی ، بستگی به تعداد جمعیتی که در هر ناحیه زندگی می کنند و نه مقدار زمینی که صرف ساخت مسکن شده است. کاربری های غیر مسکونی نسبت بزرگتری از کل اراضی شهری را در تراکم های بالاتر به خود اختصاص می دهد و در نتیجه صرفه جویی زمین در تراکم های بالاتر کمتر می شود. همچنین تراکم های بالا می تواند مشکلاتی را برای ساختمانها از لحاظ میزان دریافت نور خورشد بوجود آورد.

شکل های معماری توسعه متراکم با خانه های کوتاه مرتبه، مزایای دیگری نیز دارند. اینها هرینه خرید زمین و زیرساختهای آنرا برای سازندگانش کاهش می دهند در حالی که هزینه های اضافی چون بالابرها و دیگر خدمات مربوط به بلند مرتبه ها را در خود ندارند.  

با این حال ممکن است خانواده های دیگر چیزهای متفاوتی را ترجیح دهند مثلاً خانواده های جوان ممکن است زندگی در ساختمانهای بلند مرتبه را ترجیح دهند و خانواده­های سالخورده آپارتمانهای کوتاه مرتبه را ترجیح دهند پس لازم است در برنامه ریزی های شهری بگونه برنامه ریزی شود که بتواند سلیقه های متفاوت را در نظر گیرد و مناطقی را برای ساخمانهای بلند مرتبه و مناطقی را برای خانه های حیاط دار و تک واحدی در نظر گیرد و این مناطق به گونه­ای انتخاب شوند که آسیب چندانی به بافت شهری و پایداری آن وارد نکند.

 

در این قسمت قصد بر این است تا ایده آپارتمانهای فامیلی (ساختمانهای فامیلی)  را که به نظر می رسد می تواند برای بسیاری از شهر های ایران مناسب و قابل اجرا باشد مطرح نماییم. منظور از آپارتمانهای فامیلی ساختمانهایی است ک ساکنان آن همگی بایکدیگر دارای نسبت فامیلی و یا دوستی نزدیک می باشند. در کشور ایران بدلیل نزدیکی و صمیمیتی که بین خانواده های فامیل وجود دارد چنانچه این خانواده ها در یک ساختمان با یکدیگر زندگی می توانند کمتر با درگیریها و مشکلاتی که در دیگر آپارتمانها وجود دارد مواجه شوند. مزایای این نوع ساختمانهای مسکونی را اینگونه می توان برشمرد:

-          ساکنان این آپارتمانها فرهنگ و سبک زندگی بسیار مشابهی دارند و به همین سبب کمتر با یکدیگر دچار تعارض می شوند

-          چنانچه مسئله ای بین آنها بوجود آید به راحتی می توانند با یکدیگر تفاهم و مصالحه نمایند.

-           به دلیل آشنایی و نسبت فامیلی که با یکدیگر دارند کمتر مسائل مربوط به محرمیت در اینگونه آپارتمانها بوجود می­آید.

-     از نقطه نظر اقتصادی نیز معمولاً افراد فامیل راحت تر با یکدیگر به توافق خواهند رسید و در نتیجه برای ساخت اینگونه مسکن ها بصورت خصوصی، دولت با تشکیل تعاونی های خانوادگی سریعتر و بهتر به نتیجه خواهد رسید

-      چنانچه این خانواده ها برای اولین باری باشد که مبادرت به زندگی در آپارتمان می کنند و آشنایی چندانی با فرهنگ و نحوه سکونت در اینگونه ساختمانها نداشته باشند در راه تطبیق خود با این نحو زندگی کمتر با مشکل مواجه خواهند بود. زیرا فرصت این را دارند که همسایگان بدلیل نسبت فامیلی که با آنها دارن نرمش و انعطاف پذیری بیشتری از خود نشان می دهند و در نتیجه راح تر و آسان تر با فرهنگ آپارتمان نشینی آشنا می شوند.

-     اینگونه خانواده ها معمولا مناسبات و مراسم مشابه و مشترکی با هم دارند پس در مواقع لزوم به سادگی می توانند بدون وجود مشکلات خاصی که در دیگر آپارتمانها و در ارتباط با همسایه ها وجود دارد، به برگزاری مناسبات و مراسم خود ( نظیر جشن ها، مهمانی ها، عزاداری ها، پختن نذری و... ) بپردازند.

-     مهمتر از همه ساکنان این نوع از ساختمانها با توجه به آشنایی و شناختی که از یکدیگر دارند احساس امنیت بیشتری در این نوع آپارتمانها خواهند داشت.

پس چنانچه دولت و شهرداریها بتوانند در کنار سایر طرح های ساختمانی همچون طرح مسکن مهر و شاید جایگزین آنها این طرح را نیز بررسی و درصورت عملی بودن به اجرا گذارند. امکان پایداری اجتماعی بیشتر در شهر فراهم خواهد شد

.البته این ایده خام و ابتدایی می باشد و لازم است که  بررسی و تحقیقات بیشتری در این مورد انجام گیرد و چنانچه نتایج آن مطلوب بود به شکل آزمایشی به اجرا درآید. استفاده از آپارتمانهای فامیلی را هم اکنون نیز می توان در گوشه و کنار بسیاری از نقاط شهر تهران مشاهده کرد که می توان از آنها در بررسی این ایده استفاده مطلوب نمود.

نتیجه:

موضوعات زیر به عنوان نتایج برآمده از مباحث مطرح شده در بالا قابل ذکر هستند که دقت در آنها می تواند به دستیابی به شهری متراکم با پایداری بیشتر منجر شود.

·     برای توسعه شهری فقط توسعه مناطق مسکونی کافی نیست بلکه باید تمام ابعاد آن مدنظر قرار گرفته شود و تمامی این ابعاد با هماهنگی و تناسب بایکدیگر اجرا گردنند.

·     شهر های ایران قبل از هر گونه اقدام برای توسعه نیازمند برنامه ریزی دقیق و تدوین طرحی جامع با استفاده از مشارکت و دانش بومی و در نظر گرفتن مشخصات اقتصادی، محیطی و اجتماعی آن شهر و محل می باشد.

·     گسترش تراکم در شهرهای کوچک ایران چندان مناسب نبوده و بهتر است گسترش اینگونه شهر ها در صورتی که به از بین رفتن باغات و زمینهای سبز  منتج نشود  در سطح انجام گیرد تا زمینه پایداری بیشتر آنها فراهم شود

·     متراکم سازی ساختمانهای مسکونی در شهر های ایران امری ضروری و اجتناب ناپذیر می باشد که باید برای آن الگویی مناسب در نظر گرفته شود.

·     به نظر می رسد طرح و الگوی مسکن ساختمانهای متراکم کوتاه مرتبه با در نظر گرفتن شرایط محلی الگویی مناسب برای توسعه شهر های بزرگ ایران می باشد.

·     ساختمانهای مرتفع و بلند مرتبه نسبت به ساختمانهای کوتاه مرتبه مزایای کمتری داشته و ساخت و ساز آنها باید محدود به مناطقی خاص و ضابطه مند گردد و در بعضی از شهر ها متوقف و ممنوع گردد.

·     ایده ساختمانهای متراکم فامیلی را می توان با انجام بررسی و تحقیقات بیشتر پروراند و در صورت نتایج مطلوب در طرح های توسعه ای کشور و شهرها گنجاند

منابع:

احمدی،فرهاد. معماری پایدار، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، مجله آبادی،1382.

الوانی، مهدی . عدالت اجتماعی ، شالوده توسعه پایدار، داشکده مدیریت و حسابداری دانشگاه شهید بهشتی، مجله کمال مدیریت، شماره 2و3 ، پاییز 1382.

بارتون، الیزابت و همکاران. شهر متراکم و پایداری شهری، ترجمه فریده پاروقی ، فصل نامه مدیریت شهری، شماره 4، زمستان 1379.

چایلد، باری گود. طراحی مسکن، فرم شهر و توسعه پایدار، ترجمه فریده پاروقی، در: فصلنامه مدیریت شهری، شماره 4 ، زمستان 1379.

شوئنوئر، نوربرت. مسکن، حومه شهر، مترجم شهرام پوردیهیمی، روزنه، تهران ، 1380.

عبدالله خان گرجی،بهرام، پیامدهای بصری بلند مرتبه سازی: نگرشی بر یك دهه برج سازی در تهران، در : روزنامه همشهری، 3و4 آبانماه 1382.

قماشچی، وحید. مشارکت مردمی در توسعه پایدار، دانشکده معماری و شهر سازی دانشگاه شهید بهشتی ، مجله صفه، شماره 31، پاییز 1379.

نقی زاده، محمد. توسعه پایدار شهر و مسکن، در: فصلنامه مسکن و انقلاب، شماره 95و96 ،پاییز و زمستان 1380.

 





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
شنبه 18 شهریور 1396 ساعت 19 و 28 دقیقه و 28 ثانیه
I loved as much as you'll receive carried out right here.
The sketch is attractive, your authored subject matter stylish.
nonetheless, you command get bought an impatience over that you
wish be delivering the following. unwell unquestionably come more formerly again as exactly the same nearly very often inside case you shield this hike.
چهارشنبه 18 مرداد 1396 ساعت 21 و 01 دقیقه و 04 ثانیه
Hey There. I found your blog using msn. This is a very well written article.
I will be sure to bookmark it and return to read more of your useful information. Thanks for
the post. I will definitely return.
دوشنبه 28 فروردین 1396 ساعت 21 و 34 دقیقه و 57 ثانیه
Hello Dear, are you truly visiting this site on a regular basis,
if so afterward you will absolutely obtain nice know-how.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :