تبلیغات
برنامه ریزی شهری Şehir planı - حاشیه نشینی در اسلام آباد
 
برنامه ریزی شهری Şehir planı
جغرافیا و برنامه ریزی شهری
جمعه 4 بهمن 1392 :: نویسنده : امید باقری

از اواسط دهه­ 1330 و با شدت گرفتن حضور خوش‌نشینان روستایی در شهرهای بزرگ، پدیده­ حاشیه‌نشینی به‌تدریج در سیمای شهری ایران نمایان شد. توسعه و تحولات اقتصادی پرسرعت ولی نامتوازن از همین دوره، توازن جمعیت شهر و ده را به‌سرعت مختل و حاشیه‌نشینی را به هم ذات فرایند تکوین شهر مدرن، بدل می‌کند.

اما حاشیه‌نشینان امروزی شهرهای ایران، غالباً دسته‌های بزرگ روستاییانی بوده‌اند که در تولید نقش داشته ولی معمولاً فاقد هرگونه ابزار تولید بوده‌اند. مهاجرت این دسته‌ها به شهرهای بزرگ و سکونت‌شان در جنب صنایع جدید نیز به امید مشارکت در تولید و سهیم شدن در عایدی آن بوده است.

اما آن­چه تأمل در این موضوع را بیش از پیش ضروری می­کند، بازتولید خصلت فرهنگی خندق‌نشینان در همین طبقه­ فرودست حاشیه‌نشین است. تا جایی که گفت‌وگو درباره­ حاشیه‌نشینان و محلات فقیرنشین اغلب به تقدم آسیب­های اجتماعی می‌انجامد. از همین روست که همچنان مسئولان و مجریان بهسازی و نوسازی شهری، بیش از آن‌که به تأمل در علت‌های ساختاری بازتولید آسیب‌های اجتماعی بپردازند، دست‌اندرکار انجام طرح‌های ضربتی و مقطعی در کم­رنگ کردن معلول‌های آن می شوند.

بافت فرسوده، شهروند فرسوده

وجه مشترک اغلب اطلاعیه‌ها و تبلیغات رنگارنگ شهرداری یا شرکت‌های شهرساز، «مشارکت است: مشارکت در توسعه وعمران شهر، مشارکت در نوسازی محله، مشارکت در ساختن شهری پر نشاط و یا مشارکت در ساخت خانه­های مقاوم و زیبا. سازوکارهای تبلیغی حوزه­ی نوسازی، درجهت اذعان به نتایج منجر به توزیع عادلانه‌ی حقوق شهروندان، «مشارکت» را به نقطه اتکای خود تبدیل می‌کنند و چنین می‌نمایانند که فلسفه­ وجودی چنین پروژه‌هایی بر مشارکت استوار است و در جهت نیل به عدالت اجتماعی. اما با همه‌ی این‌ها، بارها جملات بی‌پیرایه‌ای مانند این را از زبان ساکنین محله های فقیرنشین یا حاشیه‌ای شنیده ام که: » شهرداری و شرکت­های پیمان­کار فقط به فکر نوسازی ساختمان­ها و در نهایت سود هستند. به آن‌ها بگویید که مردم این محله از ساختمان‌هایشان فرسوده‌ترند.»

جملاتی از این دست حامل بدبینی عمیقی نسبت به نگاه طراحان و مجریان نوسازی بافت فرسوده است. نگاهی که در خوش‌بینانه‌ترین حالت، هستی اجتماعی و آینده­ ساکنان یک خانه­ فرسوده را فرع بر بنای فیزیکی، متراژ و موقعیت مکانی ملک می بیند.

با استمداد از همین جملات می‌توان اسلام ‌آباد را بافتی دانست که فرسودگی همچون اثرات رطوبتی عمیق در پایه‌های ساختمان، در ذهن و روان ساکنان‌اش رسوخ کرده است. نهادهای حمایتی و خدماتیِ دولتی، شبه‌احزاب و تشکل­های غیردولتی همواره در این محله غایب بوده‌اند و اکنون که تخریب محله و ساخت‌وسازهای جدید برای مسئولان شهری به یک ضرورت بدل شده است، مردم در برابر بورژوازی املاک و مستغلات مستأصل مانده‌اند. سازمان‌های توسعه­ی شهری و شرکت­های ساختمانی و شهرسازی و بورژوازی مستغلات، در شرایط کنونی از برگزاری برخی جلسات توجیهی و تبلیغی و نوید محله­ی زیبا، مردم با نشاط و شهر توسعه یافته فراتر نخواهند رفت.

نگاهی گذرا بر تجربه­ های موفق مشارکت محلی در امر مسکن

در محلات حاشیه­­ ای رابطه­ شهروند با محیط اجتماعی بیرون از محله پرتنش است. افراد ساکن محله تا حدودی هویتی یکسان (با همه­ اختلافات و تناقضات درونی آن) برای خود ایجاد می­ کنند و همین شرایط زندگی را تا حدودی از یک هماهنگی حداقلی برخوردار می­ کند. اما زمانی که از آنها سلب مالکیت شده و بار دیگر به حاشیه پرتاب شوند، رابطه­ی این افراد با جامعه به رابطه­ ی فردی خلع سلاح شده می­ ماند که در خوش­بینانه‌ترین وضعیت می‌تواند از پسِ پنجره­ ی دوجداره­ ی خانه­ ی نوساز خود به هستی اجتماعی بنگرد.

فرایند نوسازی بافت فرسوده لحظه­ ای کلیدی در تاریخ شهر جدید است که می­تواند شهر را به تکوین فرایندهای دموکراتیک یاری کند. آن­هم دموکراسی ای واقعی که جایگاه شهروند و حق را به «حق رای سالیانه» به اعضای شورا تقلیل نمی­ دهد. بلکه آنها را در تمام مراحل برنامه ریزی و استفاده از تجارب زیست اجتماعی­ شان توانا می سازد. این در حالی است که شکل­ های رایج به­ مثابه اعمال فشار یک نیروی خارجی بر تصمیمات و اراده­ ی واقعی ساکنین ضربه وارد می کند تا دست از سبک زندگی فعلی بشویند.

 

نمونه­ هایی از اندونزی و السالوادور

در اوایل دهه­ی 1970 طرحی تحت عنوان kip در اندونزی شروع به کار کرد که طی 30 سال بعد بیش از 15 میلیون نفر را پوشش داد. طی این برنامه همراه با بهسازی کالبدی توجه بسیار ویژه‌ای به بهبود شرایط اجتماعی و اقتصادی مبذول شد و مشارکتی بودن طرح به کامیابی و رسیدن به اهداف پیش‌بینی‌شده که شامل تأمین آب، مسکن و ثبات برای حاشیه‌نشینان بود نزدیک شد. از مهم­ ترین نقاط این طرح این بود که مردم خود را به عنوان صاحبان واقعی پروژه شناسایی کردند و دولت نقش حمایتی ایفا کرد. چنان­که » دولت امنیت سکونت آنها را در مکان شان تضمین کرد و هیچ خانه‌ای به دلایل مالکیتی در سکونت­گاه­های غیررسمی تخریب نشد. برای ایجاد ارتباط بین مدیریت شهری و مردم، هر سکونت­گاه به بخش­ هایی تقسیم و هر بخش به دو واحد یکی با 150 خانواده و دیگری با 20 خانواده تقسیم می­شود. در هر واحد یک نفر به عنوان نمانیده­ ی واحد انتخاب می­ شود. در چنین شرایطی مردم محله می­کوشند مکان مشابهی برای خانواده‌ای که خانه­ی خود را از دست می­ دهد پیدا کنند یا بسازند.» 1

در شهر سان‌سالوادور (پایتخت السالوادور) علاوه بر جایگزینی کار داوطلبانه به جای آورده‌ی مالی، کلیه‌ی اعضای خانوارها به صورت اشتراکی در پروژه همکاری می کردند. تا جایی که مهد کودک و مراکزی برای مراقبت از سالمندان در محل احداث ساختمان‌ها، توسط خود مردم برپا شد و مسئولیت نگهداری و آموزش در این مراکز و نیز انبارداری و خرید نیز بین اهالی تقسیم شده بود. از نکات قابل توجه این طرح نیز استفاده از توان سازماندهی محلی زنان بوده است که به بهترین شکلی در موفق به ایفای این نقش می شوند. 2

هم­ پوشانی­ ها و تفاوت­های بین اسلام آباد و نمونه­ های یاد شده

با نگاهی گذرا به برخی تجربه‌های موفق در ساخت مسکن مشارکتی مانند آنچه در سان سالوادور تحقق یافته است، می‌توان ساکنان محله­ اسلام اباد را به عنوان نیروی تولید لحاظ کرد. در این تجربه برخلاف تجربه­ مسکن مهر در ایران که برای خانه­ دار شدن، پیش شرط حداقل آورده­ ی مالی را در نظر دارد، بی خانمان­ها با به کار انداختن نیروی کار خود در مراحل ساخت مجتمع­ های مسکونی، فقدان حداقل آورده­ی مالی را جبران می­ کردند. تجربه­ ی عملی و تاریخی محله­ ی اسلام­ آباد نشان می­ دهد کسانی که سال­ها پیش و با اتکا به دستان خود به عنوان ابزار تولید، مسکنی را برپا کرده‌اند و سالیان متمادی در آن زیسته‌اند، توانایی آن را دارند که از همین منظر به عنوان نیروی کار برابر در جامعه تلقی شوند و یک بار دیگر برای نوسازی و بهسازی محیط زندگی خود دست به­ کار شوند.

در تجربه­ ی خانه­ ی کودک در اسلام آباد، اهالی این محله با وجود این­که اساساً با رویکردهای سازمانی و غیرخیریه‌ای آشنا بودند، اما به‌سرعت دریافتند که می‌توانند در ازای مشارکت آگاهی اجتماعی خود را بالا ببرند، نه این­که وجه نقد یا مایحتاج رایگان دریافت کنند. به‌ویژه زنان محله توانایی بالایی در بسیج محلی دارند و قادرند بسیاری از مراحل ساخت را مدیریت نمایند. سخن گفتن از چنین طرح­هایی در حالی ایدالیستی و خام‌اندیشانه لقب می­گیرد که یک محله با ده­ها هزار جمعیت پیش روی ما قرار دارد که تنها به دست خود ساکنین ساخته شده است و به فراخور نیازها و توانایی‌ها امکاناتی مانند بازار، مسجد، پارکینگ و محل تجمع نیز در آن تدارک دیده شده است. بنابراین باید پرسید که چرا تصور می­ شود که توان مدیریت محلی برای مشارکت واقعی و نهادینه کردین شهر دموکراتیک از پابین غیر ممکن است؟ آیا جز این است که منطق سود و بازتولید ارزش افزوده از زمین و مستغلات برچسب خام‌اندیشی را بر چنین ایده‌هایی می‌زند و حتی گامی فراتر نهاده و جمعیت بزهکار و آسیب‌زا را مناسب مشارکت اجتماعی تشخیص نمی­ دهد؟ آیا این به معنای حذف نظام­مند مردمی که «صاحب» محله و شرایط زیست خود هستند نمی­ باشد؟ آن­چه در این میان خود را نشان می­ دهد نادیده گرفته شدن مردم و حق آنها در تعیین سرنوشت­ فردی و جمعی­ شان است و تکه‌تکه کردن دوباره­ ی هویت و اجتماعی که در کنار یکدیگر و در پی سال‌ها تلاش و زحمت دسته­ جمعی برای خود ساخته­ اند، می­ باشد. در واقع نیازمند تببین و تعریف دوباره­ ی بسیاری از مقوله­ ها همچون «حق مشارکت»، «حق شهروندی»، «حق زندگی»، «حق خودتعیین­ گری»، «حق بازسازی و بهسازی شهر» و «حق به شهر» هستیم تا معنای این واژه­ ها را روشن کنیم و پی‌آمدهای آنها را بهتر درک کنیم. باید دریابیم که حق ساکنین یک شهر به آن، حق ساکنین یک محله به آن، حق تصمیم­ گیری بر شرایط زندگی شخصی و اجتماعی خود، و حق خودتعیین­گری اصولاً به چه معنایی است و کدام گروه­های اجتماعی را درگیر می­کند و کدام سازوکارها تضمین­ کننده­ ی مشارکت واقعی شهروندان در تعیین سرنوشت­شان است و کدام سازوکارها آنها را از این حق محروم می­ کنند.

سخن آخر آن که سرمایه‌داری با حذف برابری در کار برابری در مالکیت خصوصی را اولویت قرار می­ دهد. با در نظر داشتن نقش برابر شهروندان در کار و تولید اجتماعی، می­توان پرتوی تازه بر پدیده­ی حاشیه‌نشینی انداخت که بارزترین وجه از توزیع ناعادلانه­ ثمرات تولید در فرایند کار جمعی است.

 

 





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
یکشنبه 1 مهر 1397 ساعت 16 و 27 دقیقه و 16 ثانیه

Nicely put, Thanks a lot.
drugs for sale usa prescriptions from canada without drugstore online trusted pharmacy canada canadian drug store trusted pharmacy canada canadian pharmacy king online pharmacies mexico canadian drugs canadian pharmacys
یکشنبه 11 شهریور 1397 ساعت 22 و 45 دقیقه و 58 ثانیه

Thanks. Plenty of posts.

acheter du cialis a geneve buy original cialis cialis generico online cuanto cuesta cialis yaho rezeptfrei cialis apotheke cialis purchasing cialis coupon sublingual cialis online weblink price cialis buying brand cialis online
سه شنبه 23 مرداد 1397 ساعت 10 و 09 دقیقه و 09 ثانیه

Truly lots of fantastic tips.
viagra online with prescription buyviagra cheap viagra with prescription where can you buy viagra online safely order viagra without prescription buy viagra usa online buy viagra cheapest price kamagra generic viagra uk pharmacy sildenafil online uk
سه شنبه 23 مرداد 1397 ساعت 01 و 35 دقیقه و 19 ثانیه

Regards, An abundance of info.

cialis herbs cialis 5 mg effetti collateral cialis 100 mg 30 tablet cialis sans ordonnance cialis side effects cialis prezzo di mercato cialis coupons buy online cialis 5mg trusted tabled cialis softabs cialis generico in farmacia
دوشنبه 7 خرداد 1397 ساعت 17 و 09 دقیقه و 14 ثانیه

Helpful content. Kudos!
buy cialis online prezzo cialis a buon mercato cialis soft tabs for sale cialis cipla best buy cipla cialis online buy brand cialis cheap we recommend cheapest cialis cialis name brand cheap cialis prezzo in linea basso sublingual cialis online
پنجشنبه 20 اردیبهشت 1397 ساعت 21 و 04 دقیقه و 23 ثانیه

Appreciate it. An abundance of posts.

cialis e hiv buy online cialis 5mg enter site very cheap cialis cialis kaufen wo free cialis wow look it cialis mexico effetti del cialis how do cialis pills work brand cialis nl cialis uk
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 ساعت 08 و 02 دقیقه و 27 ثانیه

Effectively expressed certainly. .
getting viagra online where can i buy sildenafil online buy viagra with no prescription buy cheap viagra no prescription price on viagra buying viagra online australia buy viagra 25mg cheap viagra pharmacy how to buy viagra online without prescription buy viagra now online
جمعه 3 فروردین 1397 ساعت 21 و 44 دقیقه و 12 ثانیه

Very good content. Cheers.
cialis 5 mg buy pastillas cialis y alcoho we use it 50 mg cialis dose cialis great britain cialis generic acheter cialis meilleur pri wow cialis tadalafil 100mg tadalafil 5mg cialis generic tadalafil buy canadian drugs generic cialis
دوشنبه 28 اسفند 1396 ساعت 03 و 21 دقیقه و 19 ثانیه

This is nicely expressed. !
cuanto cuesta cialis yaho bulk cialis acheter cialis meilleur pri prix cialis once a da recommended site cialis kanada order generic cialis online cialis 5 mg scheda tecnica prix de cialis cialis online deutschland cialis e hiv
دوشنبه 16 مرداد 1396 ساعت 22 و 45 دقیقه و 45 ثانیه
Have you ever thought about including a little bit more than just your
articles? I mean, what you say is important and everything.
Nevertheless imagine if you added some great images or videos to give your
posts more, "pop"! Your content is excellent but with pics and
clips, this site could certainly be one of the best in its niche.
Wonderful blog!
شنبه 14 مرداد 1396 ساعت 12 و 38 دقیقه و 34 ثانیه
Hello there! This blog post could not be written any better!

Going through this article reminds me of my previous roommate!
He continually kept talking about this. I am going to
forward this article to him. Fairly certain he will have a good read.
Thanks for sharing!
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 ساعت 05 و 31 دقیقه و 34 ثانیه
There's definately a great deal to find out about this topic.
I really like all of the points you have made.
پنجشنبه 24 فروردین 1396 ساعت 01 و 35 دقیقه و 29 ثانیه
Wow, that's what I was searching for, what a data!
existing here at this weblog, thanks admin of this website.
چهارشنبه 23 فروردین 1396 ساعت 21 و 47 دقیقه و 59 ثانیه
Every weekend i used to go to see this website, because i
want enjoyment, since this this web page
conations truly fastidious funny stuff too.
دوشنبه 21 فروردین 1396 ساعت 09 و 36 دقیقه و 46 ثانیه
Aw, this was an extremely nice post. Taking a few minutes
and actual effort to make a good article… but what can I say… I
procrastinate a lot and never manage to get nearly anything done.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :